Reply to comment

Auður Jónsdóttir rithöfundur hefur verið tilnefnd til Íslensku bókmenntaverðlaunanna í fjórgang, og einu sinni hlotið, fyrir bókina Fólkið í kjallaranum. Auður er fædd árið 1973, ólst upp í Mosfellsdal, barn þeirra Jóns Gunnars Ottóssonar og Sigríðar Halldórsdóttur, sem aftur er dóttir Halldórs Laxness. Bækur Auðar einkennast af glímu við samtímann – og koma málefni innflytjenda þar m.a. mikið við sögu. Hún var fastagestur á Flateyri stærstan hluta tíunda áratugarins og gerist fyrsta skáldsaga hennar, Stjórnlaus lukka, þar. Auður flutti nýverið til Ísafjarðar ásamt manni sínum, Þórarni Leifssyni, rithöfundi og myndlistarmanni, en þau hjónin eiga sér annað heimili í Barcelona á Spáni. Blaðamaður Bæjarins besta á fund við Auði yfir kaffibolla á Edinborgarhúsinu á Ísafirði og finnur hana umkringda fólki á spjalli.
„Ég ætla að vera með námskeið í skapandi skrifum í Edinborgarhúsinu í haust – þú kannski kemur því að“, segir hún þegar við erum sest. „Mér finnst það mjög sniðugt því hér byrjaði ég minn feril, sem öldrunarheimilisstarfsmaður á Flateyri, og nú get ég kannski fundið einhvern annan sem er í svipuðum sporum.“

Kraumandi mannlífspottur

– Hvenær komstu fyrst vestur og hvað dró þig hingað?
„Ætli það hafi ekki verið 1992, eða um það bil. Ég fékk vinnu í frystihúsinu á Flateyri í gegnum rosa klíku (fjölskylduna á Sólbakka). Það var svaka feitur biti að fá pláss í frystihúsi á þeim tíma. Ég var mjög blönk og flaug hingað til að vinna mér inn peninga yfir sumarið. Þegar sumarið var liðið fór ég heim, en hafði þótt svo gaman um sumarið að ég ákvað að vera líka veturinn og kom aftur í lok september. Keyrði með vinum mínum á gömlum amerískum kagga. Leigði í Vagninum og fór aftur að vinna í frystihúsinu.“
– Var svona mikil stemning?
„Mér fannst rosalega gaman. Kannski var það vegna þess hvað maður var búinn að vera lengi í Reykjavík. Á Flateyri var alls konar fólk, frá tíu löndum, og ég var alveg heilluð. Fyrsta blaðagreinin sem ég skrifaði árið 1996 var um Flateyri og hét „Kraumandi mannlífspottur“. Þannig að áhugi minn á fjölmenningu kviknaði í raun á Flateyri. Þetta var svaka stuð.
Svo fór ég heim rétt fyrir jólin, og þá var nú orðið dálítið kaldranalegt fyrir vestan. Síðan kom ég aftur nokkrum sinnum til að vinna í skelfiski eða frystihúsinu með Binnu vinkonu [Brynhildi Einarsdóttur. Innsk. blm.] Þetta voru mjög óreglulegar ferðir. Stundum stoppaði ég í mánuð, stundum í viku, stundum í tvo mánuði. Tveimur vikum eftir að snjóflóðið féll kom ég síðan og var í rúmt ár og vann á öldrunarheimili.“
– Hvar varstu þegar snjóflóðið féll?
„Ég var bara í bænum eitthvað að skakklappast. Ég þekkti náttúrulega orðið mikið af fólki fyrir vestan og fór í hálfgerðu ráðaleysi. Ég hélt ég gæti kannski gert eitthvað, orðið að einhverju gagni, sem var náttúrulega mjög mikil vitleysishugmynd. Fólkið í kringum mann var svo vanmáttugt. Þetta var skrítinn tími.“

Gifti sig til að fá frí í vinnunni

– Þú giftir þig þegar þú bjóst á Flateyri?
„Já, ég gifti mig hjá Ólafi Helga, eiginlega til að fá frí í vinnunni. Ég átti að mæta á vakt á öldrunarheimilinu en var syfjuð svo ég hringdi í Ólaf og spurði hvort hann gæti gift mig. Ég var líka blönk og vildi eiga dálítið öðruvísi dag. Hugmyndin var sú að ef ég gifti mig myndi ég fá frí í vinnunni og gjafir, allavega aur fyrir sígarettum. Ólafur Helgi sagði að það væri kannski ekki ráðlegt en þó framkvæmanlegt. Þannig að við slógum bara til. Flayteyrartrúbadorinn Óli Popp keyrði okkur til Ísafjarðar frá Flateyri. Við vorum nú ekki gift í alvöru nema í nokkra mánuði. Við skildum að borði og sæng, en síðan gleymdum við að klára skilnaðinn og skrifa undir fullnaðarskilnaðarpappíra. Við héldum því áfram að vera gift og þetta gleymdist þar til ég gifti mig í annað sinn, mörgum árum seinna. Ég þurfti aftur að hringja í Ólaf Helga og skilnaðurinn hafðist með heljarinnar reddingum, og ég held það hafi hjálpað til að þetta var úti á landi frekar en í Reykjavík. Það sem ég lærði af þessu er að maður getur gift sig núna eftir klukkutíma, en skilnaðurinn er töluvert flóknari. Þetta var maður sem var tuttugu árum eldri en ég og mér fannst þetta allt spennandi. Hann kallaði lífið í Reykjavík Walt Disney–veröld, og sjóarar verða með eindæmum töff þegar maður er búinn að hanga of lengi á Kaffibarnum.“

Eins og að krydda mat

– Fyrsta skáldsagan þín, Stjórnlaus lukka, gerist svo á Flateyri, ekki satt?
„Jú, hún er byggð á Flateyrardvölinni, plús það að ég skrifaði eina smásögu í tímaritið Andblæ 1997 sem gerist á Flateyri, en hún er frekar ævisöguleg. Ég byrjaði að skrifa Stjórnlausa lukku á Flateyri meðfram öldrunarheimilisstörfunum.“
– Er það fyrir vestan að þú ákveður að gerast rithöfundur?
„Ég var búin að vera með þessa dillu lengi. Þetta var áhugamál þegar ég var unglingur. Ef ég var í ástarsorg eða eitthvað illa fyrirkölluð þá fannst mér mjög þægilegt að skrifa.“
– Koma engar tilvistarkreppur upp úr því að vera barnabarn Nóbelsskáldsins og ganga með rithöfundadraum í maganum?
„Kannski tók fólk ekki mikið mark á mér. Sumir héldu að ég væri að gera þetta til að vera eins og hann. En mér fannst þetta gott, og það var fólgin í þessu dálítil sjálfshjálp. Ég var ekki að skrifa sérlega góðan texta, en mér fannst gjörningurinn gefandi. Og þess vegna hafði ég voða litlar áhyggjur af þessu. Það var eiginlega svolítil uppreisn í minni fjölskyldu að fara að skrifa, af því afi var svo yfirgnæfandi stærð.
Hér fór þetta síðan í gang. Maður var svo mikið einn og allt virtist einhvern veginn mögulegt hérna, og ég held að það hafi gefið mér kjarkinn til að byrja að skrifa skáldsögu. Ef ég hefði hangið í Reykjavík á Kaffibarnum þá hefði þetta kannski ekki gerst, ég hefði ekki fengið fítonskraftinn í það.“
– Þú skrifar samtímasögur sem tengjast oftar en ekki einhverju sem þú þekkir. Hvernig vinnurðu úr veröldinni í kringum þig?
„Ég tek beisikk tilfinninguna og kannski einhverja atburði héðan og þaðan, og síðan gef ég mér alveg fullt skáldaleyfi. Mestu skiptir að halda tilfinningunni. Oft eru orðin og atburðirnir allt aðrir, en tilfinningunni reynir maður að halda. Þá leyfi ég mér líka að grauta saman, sumt er púra skáldskapur og margt getur verið úr lífum annarra en mín. Þetta er eins og að krydda mat. Maður er með ákveðið hráefni og notar alls kyns meðöl til að matreiða það. Útkoman verður óvænt þó maður hafi upphaflega sett tóninn með einhverju sem raunverulega gerðist.“
– Hefurðu lent í því að fólki sárni þegar það sér sig, réttilega eða ranglega, í bókum þínum?
„Oftast eru fyrirmyndirnar skapaðar úr nokkrum persónum plús skáldskap. Einhverjir hafa áttað sig á að þeir voru fyrirmynd. Ég held ég hafi aldrei hitt neinn sem var fúll yfir því. Stundum hefur fólki þótt þetta gaman og stundum hefur því þótt gott að fjallað hafi verið um erfiða hluti, að þeir væru höndlaðir á þennan hátt. Ég hef aldrei lent í neinum sem varð brjálaður við mig. Ég veit um einn mann sem einu sinni kippti sér eitthvað aðeins upp við eitthvað, en það fjallaði ekki svo mikið um hann. Fólk getur líka ímyndað sér ýmislegt. Skáldsögur eru einfaldlega skáldsögur. Þær eru alltaf einhver hluti af manni sjálfum og einhver hluti af einhverju öðru. Þær eru leit að einhverju. Maður tekur eitthvað úr sjálfum sér og mátar það við eitthvað annað.“

Fjölmenningin

– Síðan eru þessar tvær fjölmenningarsögur – Annað líf og Tryggðarpantur ...
„Þessi áhugi á fjölmenningu kviknaði upphaflega á Flateyri. Annað líf er mjög ungæðisleg saga sem fjallar um mann sem giftist tælenskri konu. Ég væri alveg til í að skrifa hana aftur núna, aðeins eldri. Hugmyndirnar um tilveruna eru allt aðrar þegar maður er 26 ára. Maður verður líka betri í því að setja sig í spor fólks með aldrinum. Ég skrifaði hana meira eins og létta gamansögu, og þetta er efni sem ég myndi vilja fást við aftur einhvern daginn. Jafnvel skrifa heimildaskáldsögu um þetta.“
– Síðustu tvær bækur þínar, skáldsagan Tryggðarpantur og ritgerðarsafnið Íslam með afslætti, fjalla síðan um innflytjendaástandið ekki bara á Íslandi, heldur í einhverjum evrópskum dráttum.
„Tryggðarpantur er skrifuð í Kaupmannahöfn og ber keim af því, en borgin í bókinni á að vera óræð, evrópsk stórborg, og getur staðið fyrir ólíka hluti í ólíkum borgum. Íbúðaskortur passar kannski ekki í Berlín, en atvinnuleysi gerir það, á meðan þetta snýst við annars staðar. Þegar ég var hér fyrir tíu árum var allt rosalega jákvætt og allir ánægðir með að hafa hér útlendinga. Maður var því hálfhissa þegar árin fóru að líða og neikvæðara viðhorf til útlendinga varð meira áberandi. Síðan flutti ég til Danmerkur og það rótaði mjög upp í hausnum að lesa umræðuna þar og fatta hvað þetta var mikill pólitískur debatt. Þetta er mjög spennandi efni að skrifa um. Maður þarf að varast að hafa of mikla samúð, til að karakterarnir verði ekki einvíðir. Sá sem maður heldur með verður líka stundum að vera leiðinlegur. Það er mikil áskorun í þessu.“
– Margir urðu síðan foj út í Íslam með afslætti í byrjun árs ...
„Ég er ennþá hissa á því. Efnið í Íslam með afslætti er sama eðlis og greinar í erlendum dagblöðum, m.a.s í Danmörku þar sem greinar af þessu tagi eru hluti af umræðunni. Þær eru mótvægi við hitt. Það eina sem gerðist var að þessar greinar komu, og þó það væri seint held ég að það hafi verið mikilvægt framlag. En hugmyndir af þessu tagi hafa mjög lítið átt upp á pallborðið hér.
Umræðan hér er mjög skammt á veg komin og fólk ímyndar sér oft ýmislegt fyrirfram, býr til vandamál þar sem engin vandamál er að finna, um leið og það eru mörg brýn verkefni sem verður að fara að taka á. Það þarf að setja peninga í málanám og fleira, en tendensinn er að fara strax í varnarstöðu út af einhverjum mögulegum eða ómögulegum vandamálum. Á Spáni er t.d. meira rætt um jákvæð efnahagsáhrif af innflytjendum, sem heyrist sjaldan hér á landi.
Það eru miklar alhæfingar um útlendinga á Íslandi, og ímyndirnar eru mjög steríótýpískar. Það gleymist svo mikið manneskjulegi þátturinn. Þetta verða hópar frekar en manneskjur. Þetta er eins og með Múhameðsteikningarnar í Danmörku – ég er ekki hlynnt ritskoðun á neinn hátt, en þar er sífellt verið að ýta undir steríóímyndir af múslimum. Og það er sífelldur áróður gegn múslimum, það eru öll sóknarfæri nýtt.“

Mikið af skrítnum minningum

– Segðu mér aðeins frá nýju bókinni.
Það er einn múslimi í henni!“ segir Auður og hlær. „Og einn maður veðurtepptur á Ísafirði. Hún heitir Vetrarsól og kemur út í haust. Hún vindur sig frá Ísafirði að Tangier í Marokkó og á ýmsa staði þar á milli, aðallega Reykjavík og Barcelona. Mér fannst nafnið ná að fanga alla þessa staði í einu – líka sólarkaffið.“
– Hvernig kom það til að þú komst aftur vestur núna, tíu árum síðar?
„Ég kíkti aðeins hingað í fyrra og byrjaði að gæla við að skrifa skáldsögu um þorp eins og Flateyri þar sem allt breytist svona mikið. Ég var byrjuð á henni, en ákvað að frysta hana í bili. Ég var forvitin að koma aftur því það hefur svo margt breyst á þessum tíu árum, ekki síst á Flateyri. Ég vildi líka fá næði til að skrifa, og Ísafjörður er alger andstæða Barcelona. Mér hefur reynst mjög vel að skrifa á Ísafirði, maður er svo frjáls undan öllu. Síðan var líka hentugt fyrir rithöfund, vegna gjaldeyrismálanna, að koma aðeins heim. Við förum aftur til Barcelona í desember, þar er gott að vera á veturna, en við höfum hugsað okkur að eyða jafnvel sumrunum hér. Þetta er líklega sá staður sem ég tengi mest við fyrir utan Reykjavík og Mosfellsdal, ég á mikið af skrítnum minningum héðan“, segir Auður og brosir út að eyrum.

– eirikur@bb.is